TO ΜΑΚΡΑΙΩΝΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Πολύτιμα μυστικά από το «Υπόγειο» της αρχαίας Μεθώνης

H αρχαία Μεθώνη είναι μία από τις σημαντικότερες αρχαιολογικές θέσεις της Μακεδονίας. Βρίσκεται στη βόρεια Πιερία, στη δυτική ακτή του Θερμαϊκού Κόλπου κοντά στις νότιες εκβολές του Αλιάκμονα.

Οι ανασκαφές που διενεργούνται από την ΚΖ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων από το 2003 μέχρι σήμερα έχουν φέρει στο φως σημαντικότατα ευρήματα, τα οποία «ξεδιπλώνουν» πτυχές της ιστορίας αυτής της ακμαίας πόλης. Ένα από τα ευρήματα με μεγάλη ιστορική και αρχαιολογική σημασία προέρχεται από το «Υπόγειο», μια υπόσκαφη κατασκευή, όπου βρέθηκαν 191 ενεπίγραφα αγγεία, τα περισσότερα από τα οποία χρονολογούνται τον ύστερο 8ο και τον πρώιμο 7ο αι. π.Χ. Πρόκειται για μια δυσερμήνευτη κατασκευή, πιθανόν αποθηκευτικού χαρακτήρα, η οποία λόγω στατικών προβλημάτων δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και επιχώθηκε βιαστικά λίγο μετά το 700 π.Χ. με κάθε είδους υλικά (δηλαδή όστρακα, ξύλα, τμήματα λίθινων μητρών από μεταλλουργικές δραστηριότητες, σκωρίες χαλκού και σιδήρου, πήλινες χοάνες κατεργασίας χαλκού και χρυσού κ.ά.). Στο εσωτερικό του ‘Υπογείου’ βρέθηκαν αγγεία όλων των τύπων: αποθηκευτικά, μαγειρικά, εμπορικοί αμφορείς, αγγεία για το σερβίρισμα και την κατανάλωση υγρών και τροφής. Η προέλευσή τους ποικίλλει: τοπικά, κορινθιακά, αττικά, ευβοϊκά, κυκλαδικά, ιωνικά, αιολικά, αλλά και φοινικικά.

Η σπουδαιότητα του ευρήματος έγκειται στο γεγονός ότι από τον 8ο αι. π.Χ., όταν άρχισε να χρησιμοποιείται η αλφαβητική γραφή στον ελλαδικό χώρο, υπάρχουν ελάχιστες επιγραφές και επιγραφικά τεκμήρια, και συνεπώς τα ενεπίγραφα αγγεία της Μεθώνης είναι πραγματικά πολύτιμα. Ειδικότερα για τη Μακεδονία πρόκειται για τα πρωιμότερα μέχρι σήμερα επιγραφικά ευρήματα.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης αποφάσισε με ενθουσιασμό να εντάξει το εύρημα της Μεθώνης στο πρόγραμμα των περιοδικών του εκθέσεων αναγνωρίζοντας τη σπουδαιότητα και τη μοναδικότητά του.

Η έκθεση έχει δύο στόχους. Πρώτον, να αναδείξει ένα σημαντικό εύρημα, το οποίο αφορά τόσο την επιστημονική κοινότητα όσο και το ευρύ κοινό, δίνοντας την ευκαιρία να συζητηθούν σημαντικά ιστορικά και αρχαιολογικά ζητήματα που σχετίζονται με τον ελληνικό αποικισμό, τη χρήση του αλφαβήτου, τις διαλέκτους, τις απαρχές της ποίησης, το συμπόσιο, αλλά και τα εμπορικά δίκτυα της Ανατολικής Μεσογείου κατά τους κρίσιμους αιώνες, τον 8ο και 7ο αι. π.Χ. Και δεύτερον, να παρακινήσει τους επισκέπτες να συνδέσουν το παρελθόν με το παρόν, και μάλιστα οι νεότεροι από αυτούς να αντιληφθούν το μακραίωνο ταξίδι της ελληνικής γλώσσας από τότε ώς τις μέρες μας, από την καθημερινότητα μιας αρχαίας πόλης στα παράλια της Πιερίας στη δική μας πολυκύμαντη καθημερινότητα.

Η έκθεση πραγματοποιείται σε συνεργασία με την ΚΖ΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, την Επιτροπή Ερευνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας του Υπουργείου Παιδείας και Θρησκευμάτων.

 

Εφημερίδα ΄΄Αγγελιοφόρος΄΄

 

 

«Γλῶσσα καὶ κοινωνία». Παράθεση ἀποσπάσματος ἀπὸ τὸ παραπάνω ἄρθρο.

Ἀλέξανδρος Παπαδιαμάντης

 

Ὅπως ἓν ζωντανὸν σῶμα δὲν δύναται νὰ ζήση δι᾽ ἐνέσεων, τρόπον τινά, ἀπὸ κόνιν ἀρχαίων σκελετῶν καὶ μνημείων, ἄλλο τόσον δὲν δύναται νὰ ζήση, εἰμὴ μόνον κακὴν καὶ νοσηρὰν ζωήν, τρεφόμενον μὲ τουρσιὰ καὶ μὲ κονσέρβας εὐρωπαϊκάς. Ἔχει πολλὰς ἀνάγκας καὶ ἀδυναμίας ἡ γλῶσσα. Ἔχει τὴν δεσπόζουσαν ἀνάγκην καὶ τὴν ἀδυναμίαν τοῦ νεωτερισμοῦ. Φοβερὰ εἶναι τοῦ ξενισμοῦ ἡ ἐπίδρασις. Εἶναι ἀναγκαιότατον κακόν, τὸ ὁποῖόν ποτε δὲν ἀπείργεται, ἐὰν κλείση τις τὴν θύραν, θὰ εἰσέλθη διὰ τῶν παραθύρων· ἐὰν κλείση τὰ παράθυρα, θὰ εἰσδύση διὰ τῶν ρωγμῶν καὶ σχισμάδων· ἐὰν στουπώση τις τὰς σχισμάδας, θὰ εἰσχωρήση ἀοράτως δι᾽ αὐτοῦ τοῦ συμπαγοῦς σώματος τῆς οἰκοδομῆς.

 

Ὑπάρχει καὶ ἀλληλεγγύη, ἐπὶ τέλους. Ἀδύνατον εἶναι γλῶσσα ζωντανή, σύγχρονος, ἔχουσα πόθον καὶ ἀξίωσιν νὰ ζήση, νὰ μὴν αἰσθάνεται βαθεῖαν τὴν ἀλληλεγγύην αὐτήν. Ἀλλ’ ἡ γλῶσσα ἡ Ἑλληνικὴ ἔπρεπε νὰ βλέπη μακράν, ὡς φάρον παμφαῆ, τὴν λαμπρὰν αἴγλην τῆς ἀρχαίας, χωρὶς νὰ ἔχη τέρμα τὸν φάρον αὐτόν. Ὁ φάρος ὁδηγεῖ εἰς τὸν λιμένα, δὲν εἶναι αὐτὸς λιμήν.

Πάλιν, τὰς γλώσσας τὰς νεωτέρας ἔπρεπε νὰ τὰς ἔχη σύμπλους, χωρὶς νὰ ρυμουλκῆται ἀπὸ καμμίαν ἐξ αὐτῶν. Διότι ἂν ὁ νεωτερισμὸς εἶναι ἀνάγκη, δὲν ἕπεται ὅτι πρέπει νὰ τὸ παρακάμνωμεν εἰς τὸν νεωτερισμόν. Τὸ ζήτημα δὲν εἶναι πῶς νὰ ἐμφορηθῶμεν κατὰ κόρον ἀπὸ ξενισμούς, ἀλλὰ πῶς νὰ φέρωμεν ἀντίδρασιν, πῶς νὰ μετριάσωμεν τὴν ἀνάγκην τοῦ ξενισμοῦ. Χαλινοῦ καὶ ὄχι πτερνιστῆρος ἡ ὀργῶσα φύσις ἔχει ἀνάγκην.

Οὕτω, ὅπου ὀνομασίας καθαρῶς νεωτερικὰς δὲν δυνάμεθα ν’ ἀποφύγωμεν –  οἷον ὀνόματα, φράσεις, τρόπους ἐκφράσεων – ὀφείλομεν νὰ τὰς υἱοθετῶμεν. Ὅπου ὅμως ὑπάρχει τὸ ἀντίστοιχον, πολὺ εὐφωνότερον καὶ κομψότερον εἰς τὴν γλῶσσάν μας, ἐκεῖ πρέπει τὸ ἑλληνικὸν νὰ προτιμᾶται».

 

Σημ.:  Ὁ Παπαδιαμάντης ἀντλεῖ γλωσσικὸ ὑλικὸ ἀπὸ ὅλες τὶς περιόδους τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, ἀρχαιότητα, τὴ Βίβλο, τοὺς πατέρες καὶ τὴν ἁγιολογία-ὑμνογραφία, τὴ νεώτερη ἑλληνική, καὶ αὐτὸ εἶναι ἕνα στοιχεῖο πού, σὺν τοῖς ἄλλοις, προσδίδει τὴν ἀπαράμιλλη γοητεία στὴ γλῶσσα του.

 

«Πάντα ἡμῶν τά μέλη καί τήν διάνοιαν, τῇ σῇ κατασφαλιζόμενος χάριτι».

Πολλές φορές ἡ Γραφή κάνει λόγο γιά νοήματα τῆς διανοίας, ἔννοιες τῆς καρδίας, ἐνθυμήσεις καί διαλογισμούς. Εἶναι πασίγνωστα τά γεγονότα ἐκεῖνα, ὅπως τοῦ Παραλυτικοῦ, πού ὁ Χριστός ἔλεγξε τίς ἐνθυμήσεις τῶν Φαρισαίων. «Καί ἰδὼν ὁ Ἰησοῦς τάς ἐνθυμήσεις αὐτῶν εἶπεν· ἱνατί ὑμεῖς ἐνθυμεῖσθε πονηρά ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν;»[1] Ἀκόμη ὁ ἀπόστολος Παῦλος μᾶς λέγει πώς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ πού εἶναι πιό ὀξύς κι ἀπό μιά δίστομη μάχαιρα, μπαίνει μέσα στά κατάβαθα τοῦ ἀνθρώπου καί γίνεται «κριτικός ἐνθυμήσεων καί ἐννοιῶν καρδίας»[2]. Ἐπίσης ἡ Γραφή κάνει λόγο γιά τά νοήματα τοῦ διαβόλου, «οὐ γάρ  αὐτοῦ τά νοήματα ἀγνοοῦμεν»[3]. Βέβαια θά μπορούσαμε νά ποῦμε πώς ὅταν ὁ Γαβριήλ εἀγγελίσθηκε τήν Ὑπεραγία Θεοτόκο, ἡ Μαριάμ «ἐπί τῷ λόγῳ διεταράχθη καί διελογίζετο ποταπός εἴη ὁ ἀσπασμός οὗτος»[4]. Στήν πρώτη εὐχή τῶν πιστῶν τῆς λειτουργίας τῶν προηγιασμένων δώρων παρακαλοῦμε τόν Θεό νά μᾶς δώσει ἡγεμόνα λογισμόν καί νά ἀσφαλίσει μέ τήν χάρη Του τά μέλη καί τήν διάνοιά μας. «Πάντα ἡμῶν τά μέλη καί τήν διάνοιαν τῇ σῇ κατασφαλιζόμενος χάριτι».

Ἄς δοῦμε τώρα τί πράγμα εἶναι αὐτοί οἱ λογισμοί.

Ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου βρίσκεται στήν καρδιά. Εἶναι ἡ πιό κύρια δύναμη τῆς ψυχῆς. Ἡ ἐνέργεια ὅμως τοῦ νοῦ βρίσκεται στόν ἐγκέφαλο. Ὁ ἐγκέφαλος  εἶναι ἡ θύρα τοῦ νοῦ. Οἱ λογισμοί καί τά νοήματα εἶναι τά ἐνεργήματα τοῦ νοῦ, δηλαδή τῆς καρδιᾶς. Θά μπορούσαμε νά ποῦμε πώς ἡ καρδιά εἶναι ἡ οὐσία τοῦ νοῦ, ἀπό τήν ὁποία ξεπηδοῦν τά ἐνεργήματα, δηλαδή οἱ λογισμοί. Δέν τό εἶπε ὁ ἴδιος ὁ Κύριος, «ἐκ τῆς καρδίας ἀναβαίνουσι οἱ διαλογισμοί τῆς πορνείας , τοῦ φόνου καί τῶν ἄλλων παθῶν»[5].  Ὁ Κασσιανός  ὁ Ρωμαῖος γράφει πώς, ὅπως ὁ μύλος πού κινεῖται μέ τό νερό, ὅταν συνεχῶς τρέχει τό νερό, εἶναι ἀδύνατο νά σταματήσει νά ἐργάζεται, ἔτσι εἶναι καί ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου. Συνέχεια βγάζει καί ἀλέθει λογισμούς. Ἡ διάνοιά μας εἶναι ἀεικίνητος, «οὐ δύναται ἀργεῖν ἀπό λογισμῶν». Σέ μᾶς ἐναπόκειται νά ἀλέσουμε σιτάρι ἤ ζιζάνια. Ἤ νά δώσουμε στόν ἑαυτό μας πνευματική τροφή, ὁπότε θά ἔχουμε ἀγαθούς λογισμούς, ἤ θά ἔχουμε πονηρούς λογισμούς, ὁπότε θά τοῦ ἔχουμε δώσει σαρκική ἐργασία. Δέν μπορεῖ νά ὑπάρξει ἕνα πάθος μέσα μας χωρίς λογισμούς. Οἱ δαιμονικοί λογισμοί καί σκέψεις φέρνουν μέσα στήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου νοήματα καί εἰκόνες τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων. Αὐτές τίς εἰκόνες τῶν πραγμάτων ὁ νοῦς μέσα του τίς περιφέρει μέ τούς λογισμούς. Π.χ. ἕνας ἄνθρωπος μᾶς ἔκανε κακό. Ὁ διάβολος μέσα στούς λογισμούς μας μᾶς φέρνει συνέχεια τό πρόσωπο πού μᾶς ἀδίκησε, γιά νά μᾶς δημιουργήσει τό πάθος τῆς μνησικακίας. Ἀσφαλῶς ὅλοι οἱ λογισμοί δέν εἶναι ἀπό τόν διάβολο, ἀλλά εἶναι ἀπό τίς καθημερινές μας ἐργασίες καί γεγονότα. Ὅσοι ὅμως λογισμοί ἔχουν τόν θυμό, τήν ὀργή, τήν ἡδονή, ὅλοι αὐτοί εἶναι ἀπό τόν διάβολο. Ὁ Εὐάγριος ὁ Ποντικός μᾶς δείχνει καί μιά ἄλλη παγίδα τοῦ σατανᾶ. Ὁ ἀντίδικος τῆς σωτηρίας μας μᾶς βάζει συνέχεια δύο εἰδῶν λογισμούς. Ἤ λογισμούς ἀκάθαρτους, ὅπως εἶναι τῆς πορνείας, τοῦ θυμοῦ, ἤ λογισμούς μερίμνης, δηλ. πῶς θά ζήσουμε, τί θά ἀγοράσουμε, πῶς θά περάσουμε καλά. Ὁπότε μέσα μας εἶναι ἕνας ὄχλος ἀπό νοήματα καί διαλογισμούς. Μέσα σ’ αὐτόν τόν ὄχλο τό ὄνομα τοῦ Χριστοῦ χάνεται. Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ σάν σπόρος συμπνίγεται ἀπό τό πλῆθος τῶν λογισμῶν καί ὁ ἄνθρωπος παραμένει ἄκαρπος. Ἡ γυναίκα ἐκείνη τοῦ εὐαγγελίου πού ἐσάρωσε τήν οἰκία της γιά νά βρεῖ τήν χαμένη δραχμή[6] μᾶς δείχνει τόν δρόμο: Νά σαρώσουμε τούς ἁμαρτωλούς λογισμούς γιά νά ὑποδεχθοῦμε τόν λόγο τοῦ Θεοῦ.

Ἀκόμα θά μποροῦσε κανείς νά παρατηρήσει πολλές καταστάσεις λογισμῶν.

Πολλές φορές αὐτός πού κυριεύεται καί τυφλώνεται ἀπό τήν λογική, βλέπει τίς ἐνέργειες τῆς ἁμαρτίας, τίς αἰτίες ὅμως τῆς ἁμαρτίας δέν μπορεῖ νά τίς δεῖ.

Ἐπίσης, ὅταν ὁ ἄνθρωπος ξεφύγει ἀπό τόν κατακλυσμό τῶν διαλογισμῶν πού προκαλοῦνται ἀπό τήν τρυφή καί τήν μέριμνα τῶν ἀνθρώπων καί τῶν πραγμάτων, τότε στρέφει τόν νοῦ του πρός τόν ἐσωτερικό κόσμο καί ἐκεῖ βλέπει τό εἰδεχθές  προσωπεῖο του, πού ζωγραφίστηκε ἀπό τήν περιπλάνησή του στά πράγματα τοῦ κόσμου. Τότε προσπαθεῖ νά τό καθαρίσει μέ τό πένθος, νά βγάλει τό κάλυμμα τῶν πονηρῶν λογισμῶν. Ὅταν τό κατορθώσει αυτό, προσεύχεται μέσα στό ταμεῖο του «ἐν κρυπτῷ» στόν Θεό. Ὁ πρῶτος καρπός αὐτῆς τῆς ἐργασίας εἶναι ἡ εἰρήνη τῶν λογισμῶν.

Ὅπως ἀκριβῶς ἡ φωτιά δέν μπορεῖ νά ζήσει, ὅταν ἑνωθεῖ μέ τό νερό, ἔτσι καί οἱ πονηροί λογισμοί δέν μποροῦν νά ζήσουν σέ μιά φιλόθεη καρδιά. Κάθε ἄνθρωπος φιλόθεος θά εἶναι καί φιλόπονος. Μέ πολύ κόπο θά τούς διώξει.

Ἀγαπητοί μου·

Ἔχουμε συνηθίσει νά λέμε πώς τά μεγάλα ἁμαρτήματά μας εἶναι οἱ πράξεις. Τίς χοντρές πράξεις τίς θεωροῦμε ἁμαρτήματα, ἐνῶ τούς πονηρούς λογισμούς τούς ἀψηφοῦμε.

Ἀλλά οἱ ρίζες καί τά αἴτια τῶν ἁμαρτιῶν εἶναι οἱ ἔννοιες καί οἱ διαλογισμοί. Πρίν πέσει κανείς στήν πορνεία, μέσα του γίνεται μιά ὁλόκληρη διεργασία. Πρίν συκοφαντήσουμε κάποιον, ἔχουμε σκεφτεῖ τί θά τοῦ καταλογίσουμε. Ἄλλοι πάλι ἀρρωσταίνουν ἀπό τόν τάραχο τῶν λογισμῶν ποῦ ἔχουν μέσα τους. Σκέφτονται, ξανασκέφτονται διάφορα γεγονότα, κολλάει τό μυαλό τους σέ ὡρισμένα, παθαίνουν νευρικές καταστάσεις κ.τ.λ. Ὅλοι μας βασανιζόμαστε ἀπό τούς λογισμούς. Οἱ πατέρες τί προτείνουν γιά φάρμακο;

Ὅπως ἕνα φίδι ὅταν τό βγάλεις ἀπό τήν σκοτεινή φωλιά του καί τό φέρεις στό φῶς, μόλις ἀντικρίσει τόν ἥλιο φροντίζει νά ἐξαφανιστεῖ, τό ἴδιο συμβαίνει καί μέ τούς λογισμούς. Ἀντί νά τούς κρατᾶμε μέσα μας, μέ τήν φανέρωση, ἐξαγόρευση καί ὁμολογία στόν πνευματικό, νά τούς διώχνουμε μακριά. Ἡ διάκριση τοῦ πνευματικοῦ καί ἡ ταπείνωση τοῦ ἐξομολογουμένου θά δώσει τήν εἰρήνη τοῦ νοῦ.

Ὁ ἅγιος Μάρκος ἐπίσης σημειώνει. Ἐάν δοῦμε κάποιον νά βασανίζεται ἀπό πολλές ἀτιμίες, νά γνωρίζουμε ὅτι προηγουμένως εἶχε γεμίσει ἀπό λογισμούς κενοδοξίας. Οἱ συμφορές παραχωροῦνται, γιά νά ταπεινωθοῦμε ἀπό τούς ὑπερήφανους λογισμούς.

Τίς προσβολές  τῶν σκέψεων τοῦ ἐχθροῦ  μποροῦμε νά τίς ἀνατρέψουμε «δι’ εὐσεβοῦς ἀντιλογίας» λέγει ὁ Ἡσαΐας ὁ Ἀναχωρητής, δηλαδή μέ τήν προσευχή. Ἐάν δέν προσευχόμαστε καθαρά, ἐνδέχεται μέ τά χείλη νά ὑμνοῦμε τόν Θεό καί μέ τήν καρδιά νά σκεφτόμαστε ἄσχημα.

Ἀκόμη, κανείς ἀπό μᾶς δέν θά μποροῦσε νά ἀντέξει τίς ἐπιβουλές τοῦ ἐχθροῦ, οὔτε τίς ἀπρεπεῖς σκέψεις τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἐάν ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ δέν φρουροῦσε τήν ἀνθρώπινη ἀσθένεια. Ἡ χάρη τοῦ Θεοῦ δέν ἀφήνει νά πραγματοποιηθοῦν οἱ ἐμπαθεῖς λογισμοί.

Τέλος δέν ὑπάρχει κανένας ἄνθρωπος, πού νά μήν δέχτηκε τόν πόλεμο αὐτό τῶν λογισμῶν. Καί οἱ πιό μεγάλοι ἅγιοι εἶχαν πόλεμο λογισμῶν. Ἡ προσβολή τῶν διαλογισμῶν εἶναι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἐνῶ ἡ παραδοχή ἤ ἡ ἀπόρριψη τῶν σκέψεων τοῦ ἐχθροῦ καί τοῦ κόσμου εἶναι τῆς θελήσεώς μας.

Μόλις, λοιπόν, δεχθοῦμε τά βέλη τοῦ πονηροῦ, ἀμέσως νά τά διώχνουμε μακριά μέ τήν προσευχή ζητώντας ἀπό τόν Θεό «σώφρονα λογισμόν, καρδίαν νήφουσαν, καί… πάσης σατανικῆς φαντασίας ἀπηλλαγμένον»[7].

 

† Ὁ Ἐδέσσης, Πέλλης καὶ Ἀλμωπίας ΙΩΗΛ

 

[1] Μτθ. 9,4.

[2] Ἑβρ. 4,12.

[3] Β΄ Κορ. 2,11.

[4] Λκ. 1,29.

[5] Βλ. Μρ. 7,21-22.

[6] Βλ. Λκ. 15,8.

[7] Εὐχὴ τοῦ Ἀποδείπνου.

Η καρδιά

Μιχαήλ Ε. Μιχαηλίδης
Μιά λέξη που κλείνει μέσα της ένα ολόκληρο κόσμο. Ιατροφυσιολογικά, βέβαια, είναι το κέντρο της κυκλοφορίας του αίματος και η έδρα όλων των συναισθημάτων του ανθρώπου.
Ωστόσο, εννοιολογικά, κρύβει ένα απέραντο κόσμο ανθρώπινων υπαρξιακών συναισθημάτων, που εκφράζουν την ψυχή.

Η καρδιά είν᾽ ένα μυστήριο. Και μη ξεχνάμε πως, όλος ο άνθρωπος «είναι αυτός ο άγνωστος», όπως είπε νεώτερος διανοητής. Συχνές, πολύ συχνές, είναι οι εκφράσεις: καρδιά ζηλότυπη, καρδιά τρυφερή, καρδιά σπλαχνική, καρδιά αγνή, καρδιά παιδιού, καρδιά σκληρή, καρδιά φθονερή, καρδιά εγκληματική, καρδιά πωρωμένη κ.λπ. Καί με τους χαρακτηρισμούς αυτούς, εκφράζουμε την εικόνα του έσω ανθρώπου.
Εάν η επιστήμη ερευνά και εξερευνά την υλική δημιουργία της γης και του σύμπαντος, κατά παρόμοιο τρόπο και ο πνευματικός άνθρωπος —ο άνθρωπος του Θεού— εξετάζει και ερευνά τον εαυτό του, ώστε, αποβάλλοντας κάθε κακία και προσλαμβάνοντας κάθε αρετή, ν᾽ αποκτήσει την τελειότητα.
Εάν η αμαρτία προκαλεί πόνο και δυστυχία, ο άνθρωπος για να επανεύρει τη χαρά και την ευτυχία, καταφεύγει στη μετάνοια και παρακαλεί τον Θεό —όπως ο Δαβίδ— και Τού λέγει: «Καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός , και πνεύμα ευθές εγκαίνισον εν τοις εγκάτοις μου (Ψαλμ. 50, 12). «Καθάρισε Κύριε, όλο το εσωτερικό της καρδιάς μου, και γέμισε το εσωτερικό μου με αγνούς λογισμούς και αγαθή προαίρεση» (Π.Τρεμπέλας).
Δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο, που, «καρδία ανθρώπου αλλοιοί το πρόσωπον αυτού» (Σοφ. Σειρ. Γ΄ 25). Ο,τι κρύβει η καρδιά, εξωτερικεύεται με την αλλοίωση του προσώπου, είτε κακό, είτε καλό. Όπως αντιλαμβάνεσαι τον οργισμένο, τον ανυπόμονο, τον εκδικητικό, το ζηλόφθονο… με τις εκφράσεις του προσώπου του, έτσι αναγνωρίζεις αμέσως και τον άνθρωπο του Θεού, τον θρησκευόμενο, τον τίμιο και άγιο, τον ειρηνικό και ανεξίκακο, τον άνθρωπο της αγάπης, της προσευχής, της υπομονής… Στο πρόσωπό του καθρεφτίζεται όλη η αγιότητα και η Χάρη του Θεού.

Πόση γαλήνη καρδιάς εκφράζουν οι λόγοι του προφήτη Ιεζεκιήλ! Αφού πρώτα τους ελέγξει για τις βδελυρές και αισχρές παρανομίες τους που γέμισαν τον τόπο, έχουν ταυτόχρονα την αναίδεια να χλευάζουν τους ηθικούς ανθρώπους (Ιεζ. Η΄ 17).
Γιαυτό, (αν μετανοήσουν και έρθουν κοντά μου), «δώσω αυτοίς καρδίαν ετέραν και πνεύμα καινόν δώσω εν αυτοίς, και εκσπάσω την καρδίαν την λιθίνην… και δώσω αυτοίς καρδίαν σαρκίνην» (Ιεζ. ΙΑ΄ 19). Δηλαδή, θα τους αναγεννήσω.
Η πώρωση της καρδιάς, είναι ο καρκίνος της καρδιάς. Καί ο καρκίνος είναι δυσκολοθεράπευτος. Ωστόσο, τ᾽ αδύνατα στους ανθρώπους είναι δυνατά στο Θεό. Μόνο με τη Χάρη του Θεού,τότε, ο όλος άνθρωπος ανακαινίζεται και σώζεται.

Πηγή: hellas-orthodoxy.blogspot.gr

Πρόεδρος Τράμπ

Η άποψή μου για το φαινόμενο «Trump», όπως εκφράστηκε στο πρόσφατο άρθρο μου στην εφημερίδα «Κέρκυρα Σήμερα»…

Έναρξη προεδρικής θητείας Τράμπ και ο διεθνούς φήμης Καναδός καθηγητής κοινωνιολογίας Mathieu Bock-Coté δημοσίευσε στη γαλλική εφημερίδα Le Figaro, μια επιστημονική προσέγγιση του «φαινομένου» Τράμπ.
«Μπορεί, γράφει ο καθηγητής, να χαρακτηρίζουν πολλοί τον Τράμπ ως τερατώδη κλόουν, σεξιστή, ρατσιστή και χυδαιολόγο, θεωρώντας την εκλογή του στην Προεδρία της Αμερικής ως το σύμπτωμα μιας πολιτικής και πολιτισμικής μιζέριας που χτύπησε τις λαϊκές τάξεις των Η.Π.Α., όμως στην πραγματικότητα κάτι άλλο έχει συμβεί. Από τη νίκη του Brexit ως την επανάσταση του Τράμπ, περνώντας από την άνοδο των λαϊκιστικών κινημάτων της Ευρώπης, είναι η ίδια επανάσταση κατά της παγκοσμιοποίησης που μοιάζει να σχηματίζεται. Κάθε φορά η θεματολογία είναι ίδια: οι πολίτες επιζητούν σύνορα, επανίδρυση της κυριαρχίας των πατρίδων τους, έλεγχο της μαζικής μετανάστευσης, θέλουν να υπερασπιστούν την εθνική ταυτότητα. Κάθε χώρα το κάνει με τον τρόπο της, λαμβάνοντας υπόψη τις δικές της πολιτικές παραδόσεις και τα δικά της αρχέτυπα… Μπορούμε να μιλάμε για το τέλος της “ευτυχισμένης παγκοσμιοποίησης“; Ίσως, το μόνο που μπορούμε να λέμε είναι ότι ποτέ η παγκοσμιοποίηση δεν έγινε θετικά αποδεκτή από τις λαϊκές και τις μεσαίες τάξεις. Αλλά αυτή η απροθυμία τους ποτέ δεν ελήφθη στα σοβαρά και όλοι το έβλεπαν ως σημάδι μιας κακής νοσταλγίας σ’ ένα ήδη παγκοσμιοποιημένο σύμπαν. Ξεχνούσαμε ότι οι ρίζες αποτελούν μια ουσιώδη ανάγκη της ανθρώπινης ψυχής και ότι μπορούμε να αδιαφορήσουμε ή να την παγώσουμε, αλλά αυτή καταλήγει να επικρατήσει. Ο άνθρωπος έχει ανάγκη από πλαίσια, όρια και άγκυρες. Όταν θέλουμε να τον ξεριζώσουμε από τον κόσμο του, επαναστατεί. Η πολιτική επανάσταση δεν είναι πάντα όμορφη, ελαφριά ή ντελικάτη. Μπορεί να λάβει και τραγικές όψεις…».

Σ’ αυτή την επαναστατική διεργασία εντάσσεται και η σημερινή εξέγερση της σιωπηλής πλειονοψηφίας των νεοελλήνων ενάντια στην προσπάθεια των συστημικών να ξεριζώσουν τις ρίζες μας, να αλλοιώσουν την εθνική μας ιδιοπροσωπία και την ιστορική μας ταυτότητα. Ένας κόσμος μοιάζει να πεθαίνει, ένας άλλος ανατέλλει. Η εκλογή Τράμπ, η προσέγγισή του με τον Ρώσο Πρόεδρο Πούτιν, το Brexit και η (αυτο)διάλυση της «Ενωμένης» Ευρώπης, η αρχή της πτώσης του γερμανικού ηγεμονισμού, η δημιουργία της «Ενωμένης Ασίας» κατ’ αναλογίαν της «Ενωμένης Ευρώπης» κ.ά. αποτελούν ουσιαστικά δημοψηφίσματα κατά του παγκόσμιου (και παγκοσμιοποιητικού) συστήματος, μέρος του οποίου υπήρξε η κυρία Κλίντον, ο διαλύτης των Βαλκανίων και ηθικά άστατος σύζυγός της, καθώς και πολλοί ντόπιοι ή ξένοι συνεργάτες τους.
Ας παρακολουθήσουμε, λοιπόν, τη θητεία Τράμπ κι ας την κρίνουμε. Το να την καταδικάσουμε εκ των προτέρων είναι άδικο, αλλά και ιδιαίτερα ύποπτο. Άρα συστημικό…

Μεταλληνός Δημήτρης

Ιστορικός-Θεολόγος

Άγιος Πορφύριος Καυσοκαλυβίτης: «Ν” ἀγαπᾶμε τόν Χριστό μόνο γι” Αὐτόν. Ποτέ γιά μᾶς. Ἄς μᾶς βάλει ὅπου θέλει. Ἄς μᾶς δώσει ὅ,τι θέλει»

Ὁ Γέροντας ἔλεγε ὅτι πρέπει ν΄ ἀγαπᾶμε τόν Χριστό μόνον γι” Αὐτόν καί ὄχι γιά τά δῶρα Του, ὄχι γιά τόν ἑαυτό μας.
Ἄν λέμε «ἄς κάνω προσευχή γιά νά νιώσω ὡραῖα» τότε πάλι δουλεύουμε στόν ἑαυτό μας καί στόν ἐγωϊσμό μας.
Γι” αυτό τόνιζε ὁ Γέροντας: «Ν” ἀγαπᾶμε τόν Χριστό καί μόνη ἐλπίδα καί φροντίδα μας νά εἶναι Αὐτός. Ν” ἀγαπᾶμε τόν Χριστό μόνο γι” Αὐτόν. Ποτέ γιά μᾶς. Ἄς μᾶς βάλει ὅπου θέλει. Ἄς μᾶς δώσει ὅ,τι θέλει. Νά μήν Τόν ἀγαπᾶμε γιά τά δῶρα Του.
Εἶναι ἐγωισμός νά λέμε: «Θά μέ βάλει ὁ Χριστός σέ μία ὡραία μονή, πού ἔχει φτιάξει. Τήν ἔχει ἑτοιμάσει ὁ Χριστός, τό λέει τό Εὐαγγέλιο: «Ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ Πατρός μου μοναί πολλαί εἰσίν…ἵνα ὅπου εἰμί ἐγώ καί ὑμεῖς ἦτε» (Ἰωάν. 14, 2-3). Τό σωστό εἶναι νά λέμε: «Χριστέ μου, ὅ,τι θέλει ἡ ἀγάπη Σου· ἀρκεῖ νά ζῶ στήν ἀγάπη Σου» 1.
Ἀνιδιοτέλεια καί τήρηση τῶν ἐντολῶν.
Ὄνειρο τοῦ Γέροντα ἦταν νά γίνει ἕνα «ἀηδονάκι τοῦ Θεοῦ». Ἕνα ἀηδονάκι πού θά τραγουδάει μόνο γιά Ἐκεῖνον. Ἕνα ἀηδονάκι πού δέν θά νοιάζεται καθόλου γιά τόν ἑαυτό του, ἄν τό ἀκοῦνε, ἄν τό γνωρίζουν… Ἀνιδιοτέλεια στήν ἀγάπη γιά τόν Θεό. Μυστική, ἀνιδιοτελής ἀγάπη…
Ἔξοδος ἀπό τήν φιλαυτία, τήν κενοδοξία, τήν ὑπερηφάνεια, τήν ἐκζήτηση τοῦ ἑαυτοῦ, τό ἐγωιστικό κλείσιμο…Χρειάζεται ὅμως μία πνευματική πορεία γιά νά φθάσουμε στόν Θεό γιά νά Τόν ἀγαπήσουμε ἀνιδιοτελῶς. Νά ἡ πορεία, πού πρέπει νά κάνουμε, ὅπως τήν περιγράφει ὁ Γέροντας:
1ον) Γιά νά ἔλθει ὁ Χριστός στήν καρδιά πρέπει νά Τόν ἀγαπήσομε.
2ον) Γιά νά Τόν ἀγαπήσομε πρέπει πρῶτα Ἐκεῖνος νά μᾶς ἀγαπήσει.
3ον) Γιά νά μᾶς ἀγαπήσει πρέπει νά Τοῦ τό ζητήσουμε καί νά εἴμαστε ἄξιοι.
4ον) Γιά νά γίνουμε ἄξιοι πρέπει νά κάνουμε προετοιμασία. Προετοιμασία εἶναι ἡ ἀνιδιοτέλεια καί ἡ τήρηση τῶν ἐντολῶν. Ἔλεγε: «Ὁ νοῦς εἶναι πού σκέπτεται. Ἡ καρδιά δέν σκέπτεται. Τό νοῦ νά ἔχετε στόν Θεό καί ἡ καρδιά σκιρτάει ἀπό χαρά αὐθόρμητα. Κατανύσσεται.
Γιά νά ἔλθει ὁ Χριστός στήν καρδιά, πρέπει νά Τόν ἀγαπήσετε. Γιά νά Τόν ἀγαπήσετε, πρέπει νά σᾶς ἀγαπήσει πρῶτα Ἐκεῖνος. Πρέπει πρῶτα ὁ Θεός νά σᾶς γνωρίσει καί μετά ἐσεῖς. Θά ἐγκύѱει καί Αὐτός, ἄν ἐσεῖς πρῶτα Τοῦ τό ζητήσετε.
Γιά νά σᾶς ἀγαπήσει, πρέπει νά εἶστε ἄξιοι. Γιά νά εἶστε ἄξιοι, πρέπει νά κάνετε προετοιμασία. Πρῶτα ἀπ” ὅλα μακριά ἡ ἰδιοτέλεια. Ἡ προσευχή πρέπει νά εἶναι ἀνιδιοτελής. Ὅλα νά γίνονται μυστικά, ἀνιδιοτελῶς.
Δηλαδή νά μή σκέπτεσθε πώς, ἄν συγκεντρωθεῖτε μέ τό νοῦ, ἡ χάρις θά ἔλθει καί στήν καρδιά καί θά ἔχετε καί σκίρτημα. Νά μήν προσεύχεσθε μ” αὐτόν τόν ὑπολογισμό ἀλλά μέ ἁπλότητα καί ταπείνωση.
Ν” ἀποβλέπετε πάντοτε στή δόξα τοῦ Θεοῦ. Τί σᾶς εἶπα γιά τ” ἀηδόνι; Ἐκεῖνο ψάλλει, χωρίς νά τό βλέπει κανείς. Ἔτσι νά εἶστε, ἀνιδιοτελεῖς. Νά δίδεσθε στή λατρεία τοῦ Θεοῦ μυστικά. Προσέχετε ὅμως!
Ὅπως εἴπαμε, «μή γνώτω ἡ ἀριστερά σου τί ποιεῖ ἡ δεξιά σου». Νά μήν παίρνει εἴδηση ὁ κακός ἑαυτός. Νά ζεῖτε τόν Παράδεισο καί νά μήν τό γνωρίζει ὁ κακός ἑαυτός σας καί τό φθονήσει. Μήν ξεχνᾶτε ὅτι ὑπάρχει κι ὁ φθόνος τοῦ ἀντιθέτου.
Προετοιμασία εἶναι ἀκόμη νά μάθετε νά τηρεῖτε τίς ἐντολές τοῦ Θεοῦ. Νά διώχνετε τά πάθη, κατάκριση, θυμό κ.λ.π. μ” ἕναν τρόπο μαλακό. Δηλαδή νά μή χτυπᾶτε ἀπευθείας τό κακό, ἀλλά περιφρονώντας τό πάθος νά στρέφεσθε μέ ἀγάπη πρός τόν Θεό.
Ν” ἀσχολεῖσθε μέ τούς ὕμνους, τά τροπάρια τῶν ἁγίων, τῶν μαρτύρων καί τούς ψαλμούς τοῦ Δαβίδ. Νά μελετᾶτε τήν Ἁγία Γραφή καί τούς Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας. Μ” αὐτό τόν τρόπο ἡ ψυχή σας θ” ἁπαλύνεται, θ” ἁγιάζεται, θά θεοῦται, θά εἶναι ἕτοιμη ν” ἀκούσει τοῦ Θεοῦ τά μηνύματα» 2.
1 Ὅ. π. σελ. 216.
2 Γέροντος Πορφυρίου Καυσοκαλυβίτου, Βίος καί Λόγοι, σελ. 263-265.

Ο δαιμονισμένος (Μία αληθινή περιγραφή)

Σε Ιερή Μονή της Λάρισας όπου βρισκόταν ένας δαιμονισμένος συνέβη το έξης:

Κατά την στιγμή πού ο δαιμονισμένος βρισκόταν στον περίβολο της Μονής άρχισε σαρκαστικά να γελά και να λέγη: «Καλώς τες μου, καλώς τες μου, καλώς τις αδελφούλες μου».

Ο ιερέας της Μονής, ο όποιος δεν έβλεπε κανέναν, ερωτά το Δαιμόνιο- «Τί συμβαίνει; Σε ποιόν λες καλώς τες μου;» Και ό δαιμονισμένος απαντά- «Τώρα σε λίγο θα δεις».

Τί θα δώ, άπαντά ο ιερέας.
«Θα δεις τις τρεις αδελφούλες μου».

Και πράγματι, εκείνη την στιγμή προβάλλουν στο ύψωμα κατευθυνόμενες στην Μονή τρεις γυναίκες. Μόλις τις είδε ο ιερέας κατάλαβε ότι για αυτές μιλούσε το Δαιμόνιο, και αφού γύρισε προς αυτό λέγει- «Τρισκατάρατε, δεν ντρέπεσαι τά πλάσματα του Θεού να τά λες αδελφές σου;»

Και ο Διάβολος- «Μα πώς είναι του Θεού, αφού εμείς καθόμαστε στο κεφάλι τους»!

Ό Ιερέας οργίστηκε και άρχισε να επιτιμά το Δαιμόνιο και να το εξορκίζει στο όνομα του Ιησού Χριστού να σιωπήση. Το δε Δαιμόνιο φώναξε περισσότερο, σε τέτοιο βαθμό πού το άκουσαν και οι γυναίκες πού είχαν πλησιάσει και σταμάτησαν.

Φώναζε και έλεγε: «Δεν βλέπεις παπά τά αδέλφια μου, πού είναι επάνω στα κεφάλια τους».

Ο ιερέας όμως επέμενε λέγοντας- «Μα κατηραμένε πώς είναι στην κεφαλή των πλασμάτων του Κυρίου τά αδέλφια σου, οι Δαίμονες;»

Και ο Διάβολος συνεχίζει- «Μα δεν γνωρίζεις παπά, ότι από τότε πού κατορθώσαμε και έφυγε η Αγία Τριάς από το κεφάλι τών γυναικών καθόμαστε πλέον εμείς;»

Ποιά Αγία Τριάς Σατανά;

-Μα παπά, δεν γνωρίζεις ότι οι τρεις πλεξούδες τών γυναικών πού πλέκουν την κοτσίδα τους συμβολίζει την Αγία Τριάδα; Τότε τί παπάς είσαι;

Από τότε πού καταφέραμε με την μόδα και έκοψα- με τά μαλλιά τών γυναικών και βγάλαμε αυτήν την «τριάδα», από εκεί πού δεν μπορούσαμε να την βλέπουμε, καθίσαμε εμείς και κάνουμε ότι θέλουμε. Και συνεχίζοντας πρόσθεσε. Μα δεν βλέπεις ακόμη παπά πού κάθε ημέρα τις αλλάζουμε χτένισμα και κόψιμο; Δεν καταλαβαίνεις ότι είναι δική μας δουλειά αυτή και όχι του Θεού; Ο Θεός μια φορά έφτιασε, εμείς κρημνίζουμε και φτιάνουμε κάθε ημέρα. Λυπούμαι πού είσαι και παπάς- και λες ότι έχεις πρόβατα τά αδέλφια τά δικά μας.

Οι γυναίκες αφού άκουσαν την ομολογία αυτή του Διαβόλου δεν μπήκαν στην Μονή αλλά αναχώρησαν. Ακούτε κυρίες; Ακούτε δεσποινίδες; Ακούτε κύριοι και αδελφοί;

Όποιος έχει αυτιά για να ακούη, ας ακούσει, όχι τί λέγει πλέον ό Θεός, άλλ’ αυτός ο Διάβολος.

(Από αχρονολόγητο φυλλάδιο της Αγίας Μαρίνης πού εξέδιδε ό αείμνηστος Δημήτριος Παναγόπουλος).

Πηγή: vimaorthodoxias.gr

Η ΛΕΞΗ ΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

Η ΛΕΞΗ  ΛΟΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

 Ο «Λόγος» στην αρχαία ελληνική και στην χριστιανική σκέψη είναι θεολογική λέξη τόσο περιεκτική, ώστε θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε «λέξη μυητική».

Ο Λόγος σύμφωνα με τον Ηράκλειτο και τους Ορφικούς αποκαλείται και «Βουλή», που σημαίνει, βούληση. Η βουλή εκκινείται από την ελευθερία και εκκινεί την αιτία.

Ο Λόγος σημαίνει και αιτία: «Εν αρχή ήν ο Λόγος…πάντα δι΄αυτού εγένετο». Ως αιτία ύπαρξης των πάντων ο Λόγος, φέρει μέσα του τη δημιουργία και το γίγνεσθαι.

Η δημιουργία σύμφωνα με τους αρχαίους Έλληνες γίνεται δια της συναρμογής των αντιθέτων. Ο Λόγος σημαίνει και αναλογία, άρα αναλογεί-συναρμόζει τα ενάντια προς άλληλα, οδηγώντας τα εις τον χορό του γίγνεσθαι δια εναρμόνιας  ανταλαγής έργου. Είναι η «παλίντροπος αρμονία» του Ηράκλειτου.

Κι εδώ μας αποκαλύπτεται μία σημαντική έννοια του Λόγου: ο Έρως. Τούτος αποτελεί ταυτόχρονα οντολογική κατάσταση και  δημιουργία εν τω γίγνεσθαι. Ο Έρως οντολογικά είναι αΐδιος εκστατική (επι)κοινωνία, ενώ εν τω γίγνεσθαι είναι παραγωγή και χρόνος.

Ο χρόνος είναι αναλογία εν τω γίγνεσθαι, καθώς ορίζεται από εφ’ άπαξ γεγονότα, ανεπανάληπτα, που ιχνηλατούν, επισφραγίζουν και διαγράφουν την ευθύγραμμη πορεία του, προς έναν τελικό σκοπό. Η ανακύκλωση δεν στοιχειοθετεί χρόνο αφού δεν αποτυπώνει  εφ΄ άπαξ γεγονότα-σταθμούς. Η ανακύκλωση καταργεί την αιτία, την βουλή και την ελευθερία αφού υποτάσσεται στην ανάγκη.  

Ο Λόγος είναι και ομιλία. Είναι  η «παλίντροπος αρμονίη» του λόγου και του αντιλόγου, που υποστασιώνονται  από πειστικά τεκμήρια. Αυτή είναι η αρχή της διαλεκτικής. Σκοπός της είναι η όντως  αλήθεια που συνέχει τα πράγματα, ελευθερώνοντας τον άνθρωπο από τα δοκούντα και μη όντα.

Η διαλεκτική, ένδοξο τέκνο του Λόγου, είναι κίνησις εκστατική και κοινωνία με τον άλλον, που καταλήγει σε υπερβατική ερωτική ένωση μεταξύ τους, στον τόπο της αλήθειας! Η διαλεκτική είναι και αρχή της φιλοσοφίας, καθώς διά της εναντιοδρομίας επιτυγχάνεται  η από κοινού μετάβαση στην όντως αλήθεια.

Η δύναμη της διαλεκτικής είναι η πειθώς (γέννημα κι αυτή του Λόγου) που σέβεται την ελευθερία στη σκέψη του άλλου. Απέχει από την επιβολή, που βιάζει, και την υποβολή που παραπλανά. Οι δύο αυτές λειτουργίες ανήκουν στο θυμικόν και στο επιθυμητικόν αντίστοιχα.

Έτσι, μας αποκαλύπτεται μία άλλη σημασία του Λόγου που είναι, η λογική. Η λογική συνάδει με το «ομιλείν» καθώς αυτό είναι άρθρωσις τακτοποιημένης και εύρυθμης σκέψης. Λογική είναι η τάξη και η αναλογία των λογισμών, ώστε να παράγουν αληθή γνώση.

Η αληθής γνώση είναι η Σοφία, μία άλλη έννοια του Λόγου. Σοφία είναι η θέα της όντως αλήθειας. Η χρήση της διαλεκτικής διακρίνει τον άριστο άνθρωπο που είναι εικόνα Θείου Λόγου, από τον βάρβαρο.

Η Αριστεία είναι άλλο ένα τέκνο του Λόγου. Οι αρχαίοι Έλληνες όριζαν την αριστεία ως τρόπον του σχετίζεσθαι, δια των εξής αρετών:

α)Η σχέση του ανθρώπου με τον εαυτόν του ορίζεται από την Σωφροσύνη.

β)Η σχέση του ανθρώπου με την πόλιν ορίζεται από την Δικαιοσύνη.

γ)Η σχέση του ανθρώπου με τον Θεόν ορίζεται από την Οσιότητα.  δ) Η σχέση του ανθρώπου με τον εχθρόν ορίζεται από την Ανδρεία.

 

Τ. Μ.